Transit Marseille: Anna Seghers en Julie Orringer over mensen op de vlucht

In de pas geopende tentoonstelling Chagall, Picasso, Mondriaan e.a. – Migranten in Parijs in het Stedelijk Museum hangt één enkel werk van Marc Chagall uit de jaren van de Tweede Wereldoorlog, een bescheiden ets met de bekende chagalliaanse thematiek. De ets, gedateerd in 1942-1943, moet tot stand zijn gekomen in New York, de stad waarheen Chagall en zijn vrouw Bella een jaar eerder vanuit het door Duitsers bezette Frankrijk gevlucht waren, op de valreep voor de sluiting van de doorgangsroute via Zuid-Frankrijk, Spanje en Portugal.

Om Frankrijk uit te komen en door te kunnen reizen was een transitvisum nodig, een bewijs, dat, in de woorden van een personage uit Anna Seghers’ oorlogsroman Transit, ervoor moest zorgen dat vluchtelingen niet in de doorgangslanden bleven hangen: “Weil sich alle Länder fürchten, dass wir, statt durchzuziehen, bleiben wollen.

Om zulke doorgangsbewijzen gaat het ook in Julie Orringers nieuwe roman The Flight Portfolio. De roman speelt af in hetzelfde jaar en in dezelfde plaats als Transit: in 1940 in Marseille, waar consulaten van uiteenlopende bestemmingslanden zich bevonden, net als organisaties die de vervolgden financieel en praktisch bijstonden.

Orringer geeft een op historische feiten gebaseerde, hoewel gefictionaliseerde beschrijving van het titanenwerk van een van deze organisaties, de Amerikaanse Emergency Rescue Committee, die specifiek vervolgde intellectuelen en kunstenaars hielp om Europa te ontvluchten. Tot haar protagonist heeft Orringer Varian Fry gekozen, een jonge journalist, die het bureau in Marseille coördineerde.

Onder de bekende en minder bekende personen die in Orringers roman de revue passeren, figureert Chagall als de hardnekkigste vluchtweigeraar van allen. Hij kon domweg niet geloven dat hem en Bella iets kon overkomen. Ze vertrouwden op Chagalls status als een gerenommeerd kunstenaar. Pas als Marseille op slot dreigt te raken en een na andere bekende intellectueel zijn vluchtpoging ziet stranden en opgepakt wordt, aanvaardt Chagall de nodige papieren om in Amerika onderdak te kunnen krijgen: de visum, maar ook de transitvisa voor Spanje en Portugal, een plaats op een transatlantisch schip en ook nog eens het noodzakelijke bewijs van de Franse autoriteiten, waarmee zij Marseille mochten verlaten.

In Transit en The Flight Portfolio registreren Seghers en Orringer ook de tragische zelfmoord van Walter Benjamin in Port Bou aan de Spaanse grens. De schrijver-filosoof was bang in de handen van Franse ambtenaren te vallen en teruggestuurd te worden en besloot een eind aan zijn leven te maken.

Orringers Varian Fry is, behalve een dappere, diplomatieke – en als de situatie erom vraagt, minder diplomatieke – ambtenaar, vooral een jonge man op zoek naar zichzelf. Orringer, niet gespeend van gevoel voor melodramatiek, weeft naast het historische drama een parallelle, persoonlijke geschiedenis rondom Fry’s liefdesleven. Midden in alle geharrewar met betrouwbare en onbetrouwbare, meewerkende en tegenstribbelende ambtenaren, consuls, politiechefs en anderen met wie Fry het moet opnemen, wordt deze ook nog eens geconfronteerd met het plotseling opduiken van zijn oude vlam Grant. Zij hervatten hun complexe en door vele onzekerheden doorspekte relatie, terwijl Fry uiteindelijk niet meer weet of zelfs Grant te vertrouwen is.

Het zijn anderen, die de ogen van Fry uiteindelijk openen – op het moment dat hij zowel beroepsmatig als persoonlijk al alles als verloren beschouwt en zich wanhopig afvraagt, wat hij met de aanzwellende stroom wanhopige vluchtelingen aan moet en, vooral met zichzelf. Orringer laat niemand minder dan Hannah Arendt hem herinneren aan de onvoorwaardelijke waarde van ieder mensenleven: “‘Don’t you want to rescue them all?'” Daarna maakt Varian Fry een draai van 180 graden en opent letterlijk de deuren voor iedereen die hulp nodig heeft. Ontgoocheld:

“‘I had a mission’, Varian said. ‘A specific mission. Funds committed to the rescuing of a small group of exceptional individuals. Whether’ – and he swallowed, reluctant to cede any ground at all, though it had to be said – ‘whether that was right or not. I had a mandate from my organization.'”

Een soort missie heeft ook Seghers’ richtingloze verteller in Transit. Gevlucht uit een Duits werkkamp in Frankrijk, reist hij via Parijs naar Marseille met een koffer, waarin het bescheiden nalatenschap van de overleden schrijver Weidel zit. Door een misverstand en een laksheid die hem tegenhoudt de vergissing recht te zetten, wordt hij gezien voor de schrijver, en vrijwel onbedoeld raakt hij ook nog eens verwikkeld in het lot van Weidels vrouw en diens huidige minnaar.

Uiteindelijk helpt hij het paar Frankrijk te verlaten. Dat levert een lang, ingewikkeld en uiterst onzeker proces op, dat hem uitgerekend naar hetzelfde Hotel Splendide leidt, waar de European Rescue Committee kantoor hield. Seghers’ verteller somt allerlei belangwekkende figueren op, waaronder “Leider der großen amerikanischen, ich weiß nicht was, Kommission”. Dat zijn niemand anders dan Fry en zijn collega’s.

Uiteindelijk heeft Seghers’ verteller het grootste probleem met zichzelf. Hij verlangt door anderen gezien te worden als de mens die hij is en geen vertegenwoordiger van zijn land: hij wil “mich selbst und sonst gar nichts” zijn. Enkele vrienden geven hem bij vlagen die zekerheid, zodat hij kan vaststellen: “ich wusste zu meiner unendlichen Beruhigung, dass ich immer noch da war…”

‘Nog steeds ik’ is hij, net als Varian Fry, die niet zo zeer met zijn herkomst, als wel met zijn seksuele geaardheid worstelt en pas geleidelijk zichzelf kan accepteren als wie hij is. De woorden van de verteller in Transit zouden even goed van Fry kunnen zijn, alsook van de hoofdpersoon in Christian Petzolds Transit-verfilming, waarin mensen op zoek naar een houvast in hedendaags Marseille ronddolen:

“Alles war immer nur durch mich durchgegangen. Deshalb trieb ich mich auch noch immer unverzehrt in einer Welt herum, in der ich mich allzu gut auskannte. (…) Mir selbst gefällt nur, was hält, was anders ist, als ich bin.”

 



Reacties zijn gesloten.