artefactos nicanor parra‘Elke band zou blij zijn al met de helft van zijn fans’, schrijft de Chileense auteur Alejandro Zambra in The New Yorker over zijn landgenoot, de onlangs overleden dichter Nicanor Parra.

In tegenstelling tot de Spaans- en Engelstalige media is Parra’s overlijden volledig onopgemerkt aan de Nederlandse pers voorbij gegaan. Dat is opmerkelijk maar niet heel verrassend, want op de meest voor de hand liggende bestsellerauteurs na geniet Latijns-Amerikaanse literatuur in Nederland aandacht alleen sporadisch of in kleine kringen. Van de dichters is zelfs de naam van Neruda voor de meeste Nederlanders vermoedelijk vooral bekend dankzij de Italiaanse film ‘De postbode van Neruda.

In de selectie van Parra’s gedichten, getiteld Poemas para combatir la calvicie (muestra de antipoesía) (‘Gedichten om de kaalheid te bestrijden (een staaltje antipoëzie)), staat:

‘La poesía terminó conmigo.’ (De poëzie hield met mij op.)

Nicanor Parra, van beroep wiskundige en theoretisch natuurkundige, werd in de jaren ’50 bekend als de grondstichter van wat hij zelf ‘antipoëzie’ noemde: gedichten die met gewone woorden spraken over gewone dingen. De antipoëzie was niet alleen zijn protest tegen het hooggegraven taalgebruik van de traditionele dichtkunst, maar een poging om iets nieuws te doen ontstaan wat in staat zou zijn om de poëzie een menselijk gezicht te geven en te verbinden – cultureel, sociaal, esthetisch, en politiek.

The Washington Post herdenkt hem met een net overzicht van zijn anarchistische ongebondenheid: in de jaren ‘60 verbracht hij een half jaar in Sovjet-Unie om Russische poëzie te vertalen, maar lid van de communistische partij werd hij nooit. Tijdens de Vietnam-oorlog dronk hij gerust thee met first lady Pat Nixon, en toen Salvador Allende in Chili in de macht kwam, publiceerde hij een bundel postkaarten waarmee hij de draak stak met Allende’s socialistische regime (Artefactos, zie afbeelding hierboven). En, in tegenstelling tot veel andere kritische kunstenaars en intellectuelen, bleef hij gedurende Pinochets dictatuur in het land wonen.

Want: voor hem waren ze uiteindelijk een pot nat, de communisten en de socialisten, de kapitalisten en de liberalisten. Op YouTube staat nog een veelzeggend interview uit 1987 door de Spaanse televisie, waarin Parra zeer geduldig aan de interviewer uitlegt waarom alle –ismes de boot gemist hebben: ‘Dat soort ideologieën reduceren het planeet in dingen.’

‘Gelooft u dat geëngageerde poëzie maatschappelijke verandering kan stimuleren?’ vraagt de interviewster.

nicanor parraParra: ‘Geëngageerde poëzie? Poëzie is geëngageerd.’

Interviewster: ‘Wat wil dat zeggen?’

Parra: ‘Het is ecologie. Poëzie maakt deel uit van het overleven. Van een nieuw soort confrontatie, een zelfregulering van de geest en de samenleving. Omdat traditionele ideologieën het planeet in deze rampzalige staat hebben gebracht.’

De interviewster lijkt in verlegenheid gebracht. ‘Meneer Parra,’ zegt ze dan, ‘U woont in Chili, waar de onderdrukking zo heftig is, waar zoveel mensen verdwijnen. Werkelijk, kunt u in zo’n situatie aan ecologie denken?’

Parra beheerst zich wonderlijk en merkt op dat het nu juist daarom gaat, met de dictatuur: de blindheid voor het geheel. ‘We veranderen het planeet in schroot.’ Niet voor niets heten zijn gedichten inmiddels niet meer ‘antipoëzie’, maar ‘ecopoemas’, ‘ecogedichten’.

De interviewster gaat dapper door, waarschijnlijk meer uit onbegrip dan uit provocatie. Ik kan me voorstellen, zegt ze, dat als er geen werk of eten is, en als mensen om je heen vermoord worden, verdwijnen of in gevangenis komen te zitten, het mondiale perspectief een lastige zaak wordt.

‘Ik heb het niet over vogeltjes beschermen of het redden van bedreigde diersoorten,’ sneert Parra terug.

‘Consumismo’, tweede strofe:

‘Buenas noticías:
la tierra se recupera in un millón
de años

Somos nosotros los que desaperecemos.’

(‘Goed nieuws: | de aarde herstelt zich in een miljoen | jaar || Het zijn wij die verdwijnen.’)

 

Afbeelding: ‘El pensamiento muere en la boca’ (‘Het denken sterft in de mond’), uit: Nicanor Parra, Artefactos (1972)

 

Februari 2018