aterciopelados florencita rockero
Aterciopelados, Andrea Echeverri, stillbeeld uit videoclip Florencita Rockero (2016)

David Byrne geldt sinds jaar en dag als de patroonheilige van Latijns-Amerikaanse onafhankelijke rock en pop, en zijn eigen samenwerking met muzikanten uit het continent gaat decennia terug. Invloeden zijn alomtegenwoordig op Rei Momo (1990). Rond dezelfde tijd bracht hij op zijn eigen platenlabel Luaka Bop de Braziliaanse jarenzestigbeweging Tropicália tot het bewustzijn van het Noord-Amerikaanse en Europese publiek. De door Byrne heruitgebrachte platen van de schattige, hippieachtige crossoverband Os Mutantes waren misschien een franje in de muziekgeschiedenis van de alternatieve pop, maar Tropicália als zodanig echoot door tot op heden, mede dankzij andere illustere leden zoals Caetano Veloso, Gilberto Gil en vooral de meest autonome en inventieve van allemaal, Tom Zé, die evenals dankzij Byrne herontdekt werd – zowel in Brazilië zelf als erbuiten. Latijns-Amerikaanse muziek is ook goed vertegenwoordigd op zijn maandelijkse playlists. Daarom is het niet verwonderlijk dat Byrne als een van de ‘talking heads’ – pun unintended – optreedt in Rompan Todo (Break It All), een in december 2020 gelanceerde zesdelige documentaireserie over Latijns-Amerikaanse rock.

Rompan Todo concentreert zich op de geschiedenis van de Spaanstalige rock en beslaat zowat heel Latijns-Amerika. Voor een niet-ingewijde kijker voor wie de meeste namen nieuw zijn, is de documentaireserie een cavalcade van hetgeen er in vijftig jaar tijd aan vooral alternatiefs is uitgebracht, terwijl de serie dichter bij thuis veel kritiek heeft gekregen op de wel en niet gekozen bands, onder andere omdat de producent van de serie, Gustavo Santaolalla, vooral musici uit zijn eigen stal naar voren zou brengen. Maar zo geldt hij dan ook als een van de belangrijkste producers van het continent, terwijl hij erbuiten bekender is als tweevoudige Oscar-winnaar voor zijn filmmuziek (Brokeback Mountain, Babel). Wel opvallend is de relatieve afwezigheid van vrouwen – met als een van de weinige uitzonderingen zangeres Andrea Echeverri van het Colombiaanse duo Aterciopelados, dat al sinds 1993 bestaat.

Als Rompan Todo iets duidelijk maakt, dan wel de nauwe verwevenheid van alternatieve Latijns-Amerikaanse rock met politieke protestbewegingen. Waar bands in de vroege rockjaren Amerikaanse en Engelse stijlen en bewegingen kopieerden – met hun eigen Beatlemania en Woodstock, punk en new wave – zongen ze van meet af aan in het Spaans. De afkeer van de wereldwijd dominante rocktaal Engels was behalve een praktische en strategische, gaandeweg vooral een politieke keuze in een tijdperk waarin het ene na het andere land onder militaire dictatuur viel. Alternatieve bands golden als gevaarlijk, censuur in landen als Chili of Argentinië was in de jaren zeventig en tachtig alomtegenwoordig, en veel musici vluchtten naar de Verenigde Staten of Europa. (Tekst gaat verder onder de afbeelding.)

Cafe Tacvba Futuro
Stillbeeld van de videoclip Futuro van Cafe Tacvba

Vanaf de late jaren tachtig begonnen Latijns-Amerikaanse musici en bands hun inspiratie te halen uit nieuwe bronnen, traditionele Latijns-Amerikaanse stijlen zowel als inheemse muziek, en die te combineren tot crossover – weer misschien wel parallel aan ontwikkelingen in de VS en Europa, maar dan op hun eigen manier. Het hele continent werd hun speelveld, en sommigen keken ook erbuiten, naar Spanje of de VS. Daarbij valt weer op hoe bepalend de taal blijft – wie heeft zich nu hier gehoord van de misschien wel belangrijkste Mexicaanse band sinds dertig jaar, Cafe Tacvba, of van de grote Argentijnse Soda Stereo? Toen Gustavo Cerati, de Soda Stereo-frontman in 2014 overleed, ontstond er in Buenos Aires een rouwstoet die niet onderdeed aan de nationale rouw bij de dood van Maradona onlangs. Soda Stereo werd al in 1997 ontbonden, maar Cerati zette zijn solocarrière zeer succesvol voort, terwijl Cafe Tacvba on the top is gebleven al sinds hun doorbraakalbum Re (1994), een wilde mix van allerlei stijlen en richtingen – dusver ongekend in de Mexicaanse rock. (Het eerste en enige Nederlandse concert van Cafe Tacvba in de Amsterdamse Melkweg in de zomer 2020 viel in de stille coronatijd.)

Van alle bands en musici die in Rompan Todo langskomen, is Cafe Tacvba, het duidelijkst verwant met de alternatieve stromingen van Brazilië, waar de Tropicália-beweging op verschillende sporen voortzetting heeft tot op heden, gekenmerkt door veel humor, grotesk toneel en invloeden uit literatuur en de beeldende kunsten, het ongebreidelde vrije spel dus. De oerformatie Cafe Tacvba heette Alice Ya No Vive Aquí naar Martin Scorsese’s film Alice Doesn’t Live Here Anymore. Zanger Ruben Albarrán heeft door de jaren heen een rijk schaar alter ego’s gecultiveerd, geïnspireerd onder andere door verhalen van Italo Calvino en Gabriel García Marquez tot quasi-Atzteekse inventies. Zelf legt Albarrán zijn alter ego’s uit vanuit een boeddhistische kijk op het opgeven van het ego. (Tekst gaat verder onder de foto.)

In hetzelfde interview legt Albarrán uit dat Cafe Tacvba al vanaf het begin nadrukkelijk geen rockband was, maar ‘hedendaagse Mexicaanse muziek’ maakte, want alleen zonder respect voor welke muzikale grenzen dan ook staat de band het experimenteren vrij. Non-conformisme hun enige label, wat volgens Albarrán alleen logisch is, gezien ze een mestizo-cultuur vertegenwoordigen, waarin alles toch al met alles gemengd en altijd in beweging is. Die insteek wordt ook door anderen erkend. ‘Just as the U.S. has the Red Hot Chili Peppers and the U.K. has Radiohead, Mexico has Café Tacvba, a band that boldly reinvents itself with every album,’ schrijft Rolling Stone, en inderdaad: de band lijkt de toekomst altijd al voorhanden te zijn, zij het een duistere, zoals The New York Times opmerkt bij het verschijnen van het album Jei Beibi (ofwel ‘hey baby’) in 2017, om in de volgende adem de Tacvba’s te prijzen voor hun ‘oddball experimentation‘, zoals in hilarische videoclip van de pseudo-Latinoschlager Futuro: Es una cuestión de tiempo / Tan breve este momento / En que eres y en que soy / Tú mañana ya te fuiste / Y antes me dijiste / El futuro es hoy’ (Het is een kwestie van tijd / zo kort is dit moment / waarop jij er bent en ik ben / Vanochtend vertrok je al / En daarvoor zei je tegen me / De toekomst is vandaag).

Januari 2021