kimchi pots
Traditionele kimchi-vaten

In 2018 publiceerde Michelle Zauner – beter bekend als de oprichter en zanger van de indie pop band Japanese Breakfast – een verhaal in The New Yorker, getiteld ‘Crying in H Mart’. Daarin beschrijft ze hoe Koreaanse Amerikanen de Aziatische supermarktketen H Mart bezoeken als een cultureel-culinair ankerpunt. H Mart is een oase van het vertrouwde, een uitlaat van heimwee en een redding voor wie wil koken met authentieke Koreaanse ingrediënten.

Het is al deze drie dingen ook voor Zauner, die, zoals ze schrijft, in H Mart vervuld wordt met verdriet om haar overleden Koreaanse moeder. In 2021 vervolgde ze het verhaal met een autobiografische roman met dezelfde titel. Daarin gaat ze terug naar haar jeugd, opgroeien in het bi-culturele gezin waarin haar moeder de regels bepaalde volgens normen die ze uit Korea geïmporteerd had. De opstandige Zauner was daar niet altijd even ontvankelijk voor. Wel omarmde ze de Koreaanse keuken. Op hun jaarlijkse bezoeken aan familie in Seoul plunderden moeder en dochter ’s nachts de koelkast van Zauners tante, want ondanks dat ze in veel opzichten van elkaar verschilden, dezelfde appetijt deelden ze wel met elkaar. In het bijzonder de speciale kimchi-koelkast moest het vergelden.

Kimchi, gefermenteerde Chinese kool of andere groente, geldt als het nationale gerecht van Korea. Volgens kenners zijn er bijna tweehonderd geregistreerde soorten van – en talloze andere variaties, want theoretisch kun je van vrijwel elke groente kimchi maken. In het kielzog van de populariteit van hallyu of Korean wave – een verzamelnaam voor Koreaanse pop, film, manga en dramaseries – duikt kimchi sinds kort op ook in Nederlandse winkels. Ik kwam het voor het eerst tegen in een lokaal geproduceerde biologische versie die, zo bleek nadat ik de equivalent van H Mart in mijn stad had bezocht, een verre echo was van de Koreaanse kimchi.

Al eerder was me in de K-dramaserie Crash Landing On You (2020) een scene opgevallen, waaruit ik kon concluderen dat kimchi een speciale betekenis voor Koreanen heeft. De Zuid-Koreaanse Yoon Se-ri parachuteert zich per ongeluk over de Noord-Koreaanse grens en wordt gered door de Noord-Koreaanse legerkapitein Jeong-hyeok. Hij neemt haar mee naar zijn huis in een grensdorp. Zij, een rijke eigenares van een exclusief cosmeticamerk, voelt zich verloren in het dorp dat in haar ogen boers en primitief oogt. Maar nieuwsgierig als ze is, begint ze om zich heen te kijken. Ze vindt een kelder en daarin een grote aardewerk pot. Tot de vrolijkheid van dorpsvrouwen moeten deze haar de inhoud van de pot uitleggen: thuisgemaakte kimchi. Se-ri is verbijsterd. De traditionele fermentatiemethode is onbekend voor haar, want als een telg van de stedelijke elite heeft ze nooit stil gestaan bij het feit dat kimchi daadwerkelijk gemaakt wordt.

Mogelijk hebben Koreaanse kijkers op dit vroege punt in de serie al door dat het alleen goed kan komen met de ingewikkelde relatie tussen Se-ri en Jeong-hyeok. Want als Se-ri de oorsprong van kimchi ontdekt, vindt ze daarmee een ontbrekend stuk van zichzelf. Kimchi is familie, kimchi is thuis.

Zauners moeder en tante bewaarden hun kimchi niet meer in een kelder, maar in een aparte koelkast met de juiste temperatuur voor de fermentatie. Als Zauners moeder overlijdt, erft zij haar kimchi-koelkast en bekwaamt zich in de kunst van kimchi maken:

‘My kitchen began to fill up with mason jars—each stuffed full of different types of kimchi in various stages of fermentation. On the counter, day four of young radish, still turning sour. In the fridge, daikon in its first stages, sweating out its water content. On the cutting board, a giant head of napa cabbage pulled apart from the bottom, ready for a salt bath. (…) I would think of how my mother always used to tell me never to fall in love with someone who doesn’t like kimchi. They’ll ‘always smell it on you, seeping through your pores. Her very own way of saying, “You are what you eat.’

De kijkcijferhit Crash Landing On You is beslist niet het enige K-drama met kimchi. Moeders kimchi’s worden geschonken aan beloftevolle vriendjes van huwbare dochters, kimchi-noedels worden gedeeld bij hoopvolle dates enzovoorts. Een generatie voor Crash Landing On You (kenners hebben het er over de eerste en de tweede K-wave) belicht de evenals monsterlijk populaire serie Coffee Prince (2007) de culturele en emotionele betekenis van kimchi vanuit twee verschillende, maar verwante invalshoeken.

De succesvolle, ambitieuze kunstenares Yoo-joo trouwt na veel dramatische verwikkelingen met haar grote liefde, muziekproducent Han-sang. Zonder haar carrière op te willen geven, probeert Yoo-joo zich te accommoderen in de rol van echtgenote. Zo doet ze wat van Koreaanse vrouwen traditioneel verwacht wordt: ze maakt kimchi. Niet zonder trots om haar huiselijke inspanning laat ze Han-sang proeven. De zachtmoedige Han-sang probeert zijn gezicht in toom te houden en als Yoo-joo om een reactie smeekt, houdt hij het bij een diplomatiek commentaar: ‘Het mist misschien een of twee ingrediënten.’ Een huisvrouw wordt Yoo-joo niet, maar ze vinden hun weg als een niet-traditioneel, alleen mild workaholic stel. Minder traditioneel gemaakte kimchi en rolpatronen dus voor Yoo-joo en Han-sang.

Van fijnproeven is geen sprake in de scene waarin de twee hoofdfiguren van de serie tegenover elkaar aan tafel zitten en kimchi rice – gebakken rijst met kimchi – direct uit de pan lepelen. Han-gyeol is de enige zoon van een puissant rijk ondernemersgezin (geen zeldzaamheid voor protagonisten in K-dramaseries, waarin sociale verschillen vaak op de spits gedreven worden). Hij is ook en een goede kok – geheel tegen de gebruikelijke genderrollen in. Eun-chan is een jongensachtig meisje – een tweede omkering van traditionele rolpatronen – dat door toeval en wat verwikkelingen tegen Han-gyeol doet alsof ze een jongen is.

Op een gegeven moment heeft ze gezorgd voor behoorlijk veel ellende, en om haar (hem) te troosten, maakt Han-gyeol kimchi rice voor haar (hem). Eun-chan haalt Han-gyeol over om samen uit de pan te eten. Eun-chan valt het eten aan op een manier die onbehoorlijk zou zijn voor meisje (wat ze is), maar niet voor een jongen (wat ze voordoet te zijn).  Als Han-gyeol vele verwendingen later zich heeft verliefd in Eun-chan en er moeilijk mee heeft, omdat hij nog steeds gelooft dat Eun-chan een jongen is, maakt hij kimchi rice en eet die direct uit de pan, daarbij met smart terugdenkend aan Eun-chan.

Misschien niet geheel toevallig in Coffee Prince is de tegenstelling tussen de traditionele kimchi – associatie met thuis en familie – en koffie – associatie met buitenshuis en stedelijke cultuur. (Ook Crash Landing On You heeft een nogal bepalende koffiescene.) De plot van de serie draait om koffie, zoals de naam al zegt. De luie rijkeluiszoon Han-gyeol krijgt een café om te managen, de hardwerkende voortijdse schoolverlater Eun-chan komt er – als jongen – werken en ontdekt haar ware ambitie: ze wil barista worden. Ze zet door, en uiteindelijk komt het goed ook tussen deze protagonisten. Of dat dankzij koffie of kimchi is, blijft aan de kijker te beslissen.

Maart 2022