Agnès Varda en de wereld, de wereld van Agnès Varda

Toen Agnès Varda tachtig werd, raakte ze in paniek. Haar leven kon op elk moment voorbij zijn. Wat zou ervan overblijven? Ze greep aan het middel dat haar als cineast het dichtst bij stond en maakte een film over haar leven, Les Plages d’Agnès. Zoals veel van haar films, is Les Plages een autobiografisch filmessay, waarin Varda de kijker meeneemt naar plekken die haar leven hebben getekend. Onderweg mijmert ze over het leven en sterfelijkheid. Daarbij zoekt ze naar steeds nieuwe manieren om in contact met anderen te komen, om zowel het moment als de herinnering met hun te delen.

In een oogstrelend scène zet ze grote spiegels neer op het strand en filmt de weerspiegeling: zichzelf, en achter haar de cameraman. Typerend aan de associatieve werkwijze van Varda openen de spiegels als het ware weer de weg voor nieuwe herinneringen aan andere momenten van vroeger.

Na deze film bleef het heden nog een hele poos bij de onvergelijkbaar zachtmoedige grand-mère van de Franse auteurscinema: ze overleed pas tien jaar later, in maart 2019. In de laatste jaren van haar leven maakte ze verschillende tentoonstellingen met foto en film en twee lange documentaires, waarvan de laatste, Varda par Angès, een direct vervolg is op Les Plages: opnieuw autobiografisch, maar nu gefocust op haar filmografie.

Delen wat ze weet en heeft loopt als een rode draad door de film, waarin ze een nieuw element toevoegt aan haar gebruikelijke filmcollage: een college over de film, en over haar films. Op verschillende podia – op de universiteit net zo goed als in de Parijse Opéra – vertelt ze haar verhaal over de films van haar leven. Chronologisch, en tussen de clips door doceert ze met veel wijsheid en visie. Zoals ze er zit in haar regisseursstoel, klein en al broos maar nog steeds met die enorm nieuwsgierige, speelse blik in haar ogen, kun je weinig anders dan van haar en haar films houden.

Drie woorden, zegt ze, zijn voor haar als cineast altijd van groot belang geweest: inspiratie, creatie en deelnemen (partage). Ze heeft zich door uiteenlopende dingen laten inspireren, aardappelen net zo goed als plastic voorwerpen, en ze heeft haar in net zo uiteenlopende hoeken gevonden, op haar eigen straat in Parijs net zo goed als op het vergeten platteland, in reclames en in de fotografie – niet voor niets was ze fotograaf voordat ze filmmaker werd.

Ze heeft nooit geaarzeld om iets volkomen nieuws en anders te maken – in Cléo 5 to 7, haar doorbraak uit 1961, filmt ze het leven van een jonge vrouw gedurende de duur van de film: iets wat tot dan toe nog niet was gedaan; in haar misschien bekendste film Sans toit sans loi (1981) ontdekte ze de ‘meereizende camera’. Ze monteerde reeksen van de lange shots waarin de camera de hoofdpersoon, de jonge zwerfster Mona, verbindt met de omgeving doordat het beeld een lange aanloop neemt voordat het bij Mona aankomt, om vervolgens weer als het ware over Mona heen te vegen en door te gaan naar de andere richting.

Toch is het deelnemen het meest markante woord van de drie. Waar ze in haar vroegere films documentaire elementen in haar speelfilms gebruikte en zo het verhaal liet plaatsnemen binnen de dagelijkse werkelijkheid, ging ze later steeds nadrukkelijker wie ze ook tijdens het filmen tegenkwam in de film bij te betrekken – of zo lijkt het tenminste. Achter de schijnbaar nonchalante en spontane manier van het verhaal in elkaar breien steekt natuurlijk een welbedacht script, of zoals Varda het zelf noemde, cinécriture, die Kelley Conway in haar Varda-biografie beschrijft als ‘the wide range of aesthetic decisions she makes during the course of each and every project’.

Nergens laat Varda nadrukkelijker anderen deelnemen in haar film als in Visages Villages, de film die ze samen met de kunstenaar JR maakte. Net als al haar documentaires lijkt ook Visages Villages bedriegelijk eenvoudig, en toch heeft de film naast de hoofdlijn minstens een paar onderliggende lagen.

Varda en JR rijden met een mobiele fotostudio naar vergeten uithoeken van Frankrijk – boerengehuchten, verlaten mijnwerkersdorpen, industriegebieden – en maken foto’s van mensen die ze tegenkomen. Vervolgens plakken ze de foto’s in een reuzenformaat op huizengevels en muren. Ze leggen de reacties van de mensen vast op de film.

Daarnaast is er het verhaal van het onwaarschijnlijke duo: Varda, op het moment van het filmen 89 jaar, en de dertiger JR, die zijn wortels heeft in de graffitiscène. Brede bekendheid heeft hij verworven met zijn fotoprojecten op openbare plekken, met en voor mensen die niet tot het gangbare kunstpubliek behoren. Ondanks het leeftijdsverschil is het verwantschap tussen de twee evident. Alles draait om het contact met anderen.

Toch is het zien en gezien worden veruit de belangrijkste subplot van Visages Villages. JR hecht aan zijn anonimiteit; zijn echte naam is geheim. Maar JR is geen Banksy; hij is volop aanwezig in de film en lijkt alles prima te vinden, zo lang hij maar zijn zwarte zonnebril op mag houden. Toe, smeekt Varda, toen ik net zo oud was als jij nu, deed zelfs Godard – ook een filmer die tot in het extreme op zijn privacy is gesteld – zijn zonnebril voor me af. Waarvan vervolgens als bewijs een filmclip van een jonge Varda met een jonge Godard, die zichtbaar geëmotioneerd zijn ogen laat zien. Maar JR blijft van nee lachen.

Hoe Varda hem ook probeert te overhalen, volhoudt JR in zijn weigering. Tot het moment waarop zij het te kwaad krijgt als Godard die ze in zijn huis aan de Lac Léman zouden bezoeken, hen vergeefs laat aankloppen. De revue gepasseerd zijn al beelden van de reusachtige ogen die JR op vrachtschepen heeft aangebracht, en is Varda een oogoperatie ondergaan. Ook heeft ze haar ogen – en tenen! – door JR laten fotograferen en in grootformaat op een olietanker laten plakken.

Nu zitten ze op een bank aan het meer. Varda is zo ontdaan dat JR een daad moet stellen om aan te tonen dat zij in ieder geval op hem kan rekenen. Hij doet zijn zonnebril af – en het beeld springt op onscherp. Dat is hoe Varda hem met haar zieke ogen ziet. ‘Mooi,’ zegt ze.

Zo wordt de film een daad die het filmisch universum ontstijgt.

 

 



Reacties zijn gesloten.